Araştırma Makalesi
BibTex RIS Kaynak Göster

Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları

Yıl 2019, Cilt: 9 Sayı: 1, 115 - 143, 28.01.2019
https://doi.org/10.31020/mutftd.489392

Öz

Bu çalışmada, Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāḥīm bin Ḥasan’ın hayatı ve
eserleri ele alınmış ve Türkçe çevirisini yaparken Rāzī’nin Burʾuʾs-sāʿa adlı eserine yaptığı
katkıları değerlendirilmiştir. Tercüme-i
Burʾu’s-sāʿa
’nın Hacı Mahmud Efendi, nr. 5569 nüshasında Rāzī’nin Arapça
metninin kırmızı, Türkçe çevirisinin siyah mürekkeple ve her ikisinin de harekeli
olarak yazıldığı, Meḥmed bin Aḥmed’in eserin bölümlerinin çevirisini yaparken, bazen
asıl metnin öncesinde, bazen de asıl metnin sonrasında, çeviriye eklemelerde
bulunmuş olduğu görülmektedir. Çeviri metinde bölümlerin başlıkları Arapça
olarak kırmızı mürekkeple yazılmış, Türkçe başlıklar da hemen sonra ve siyah
mürekkeple yazılarak bildirilmiştir. Rāzī’nin Burʾu’s-sāʿa’yı düzenlerken hastalıkların etiyolojisine fazla
girmediği, sıklıkla hastalığın tedavisini hızla gerçekleştirebilecek tedavi
önerilerini sunduğu görülmektedir. Meḥmed bin Aḥmed, Rāẓī’nin yazdıklarını
yaptığı çeviride aynen korumuş ve Türkçeye çevirmiş, büyük olasılıkla eserde
noksan olduğunu düşündüğü yerlerde, bazen hastalıkların tanımını, bazen
etiyolojilerini, bazen ayırıcı tanılarını, bazen bunların hepsini açıklayan
katkılarını, az da olsa koruyucu hekimlikle ilgili bazı önerilerini sıklıkla
her bölümün başına, bazen de çevirisini yaptığı metin içerisinde gerekli
gördüğü yerlere eklemiş, Rāzī’nin verdiği tedavilere ek olarak bazı tedavi
önerileri de sunmuştur. Meḥmed bin Aḥmed’in esere yaptığı katkıların humoral
patoloji teorisi çerçevesinde yapıldığı açık olarak görülmektedir.

Kaynakça

  • 1. Bursalı Mehmed Tahir. ʿOsmanlı Müʾellifleri. İstanbul: Matbaʿa-i ʿĀmire; 1342. p:234.
  • 2. Adıvar AA. Osmanlı Türklerinde İlim. 6. Basım. İstanbul: Remzi Kitabevi; 2000. pp:157-8.
  • 3. Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan. Kāmūsü’l-etıbbā ve nāmūsü’l-elibbā. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, Nr. 2012.
  • 4. Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan. Muʿālecāt-ı İbn-i Bayṭār. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hamidiye Koleksiyonu, Nr. 1016.
  • 5. İhsanoğlu E, editör. Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi, I. Cilt (Hazırlayanlar: Ekmeleddin İhsanoğlu, Ramazan Şeşen, M. Serdar Bekar, Gülcan Gündüz, Veysel Bulut). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA); 2008. pp:288-93.
  • 6. Meḥmed bin Aḥmed. Tercümeʾi Burʾı’s-sāʿa. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, Nr. 5569.
  • 7. Özcan A. Şah Cihan (ö. 1076/1666) Babürlü hükümdarı (1628-1658). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı; 2010. pp:251-2.
  • 8. Şehsuvaroğlu BN, Demirhan-Erdemir A, Cantay-Güreşsever G. Türk Tıp Tarihi. Bursa: Taş Kitapçılık-Yayıncılık; 1984. p:103.
  • 9. Kâhya E, Erdemir AD. Bilimin Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Tıp ve Sağlık Kurumları, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. p:177.
  • 10. Ağırakça A. İslâm Tıp Tarihi [Başlangıçtan VII./XIII. Yüzyıla Kadar]. İstanbul: Çağdaş Basın Yayın Ltd. Şti.; 2004. p:154.
  • 11. Bayat AH. Tıp Tarihi. 1. Baskı. İzmir: Sade Matbaa, 2003. pp:98-100,193.
  • 12. Meḥmed bin Aḥmed. Tercemeʾ-i muḫtaṣar-ı müfīd fī ʿilmi’ṭ-ṭıbb. Ankara: Türk Dil Kurumu, Nr. A 393.
  • 13. Acıduman A, Şems Ş. Ebû bekr Zekeriyyâ er-Râzî (865-925) ve yaklaşık 1000 yıl önce yazılmış bir “acil el kitabı”: Bur’u’s-sâa (Bir saat içinde tedavi). Türkiye Klinikleri J Med Ethics 2009;17(1):6-16.
  • 14. Acıduman A, İlgili Ö. Erken dönem Türkçe tıp yazmalarından Hacı Paşa’nın (Celalüddin Hızır) Teshîl adlı eserinde çocuk sağlığı ve hastalıkları üzerine bir ön çalışma. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2011;54(4):231-43.
  • 15. Ünver AS. İbni Sina’nın kan alınacak damarlar risalesi. Tedavi Kliniği ve Laboratuvarı Dergisi 1937;7:36-50.
  • 16. Celālüddin Hızır (Hacı Paşa). Müntahab-ı Şifâ I, Giriş-Metin (Hazırlayan: Zafer Önler). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1990. pp:42-3.
  • 17. Arda B. Tıp tarihi konularına giriş. In: Arda B, Oğuz Y, Şahinoğlu Pelin S. Deontoloji (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.; 1999. pp:94-5.

Physician Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan of Edirne who was at the service of the Indian Sultan and his contributions to Turkish translation of Burʾ al-sāʿa

Yıl 2019, Cilt: 9 Sayı: 1, 115 - 143, 28.01.2019
https://doi.org/10.31020/mutftd.489392

Öz

The life and works of Meḥmed
bin Aḥmed bin İbrāḥīm bin Ḥasan of Edirne and his contributions to Rhazes’s Burʾuʾs-sāʿa while translating it into
Turkish were determined. It can be seen that Rhazes’ Arabic text was written in
red and the Turkish translation was in black color and both with vowel mark in
the copy named Hacı Mahmud Efendi, nr. 5569 of Tarjama Burʾ al-sāʿa. In the translation Meḥmed bin Aḥmed made
additions sometimes before and sometimes after the main text. Arabic titles in
the translated text was written in red, and Turkish titles were in black right
after them. It is found that in Burʾ al-sāʿa
Rhazes had not mentioned much about the etiology of diseases, but some
treatment offers to cure the diseases rapidly. Meḥmed bin Aḥmed kept Rhazes’s
text the same in the Turkish translation but added sometimes disease
definitions, etiologies, differential diagnoses, additions explaining these, a
few recommendations regarding preventive medicine mostly to the beginning of
each chapter and occasionally into the text as necessary, most probably as he
thought them deficient. He also proposed additional treatments to Rhazes’s. It
is clear that his contributions to the work were made within the humoral
pathology framework.

Kaynakça

  • 1. Bursalı Mehmed Tahir. ʿOsmanlı Müʾellifleri. İstanbul: Matbaʿa-i ʿĀmire; 1342. p:234.
  • 2. Adıvar AA. Osmanlı Türklerinde İlim. 6. Basım. İstanbul: Remzi Kitabevi; 2000. pp:157-8.
  • 3. Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan. Kāmūsü’l-etıbbā ve nāmūsü’l-elibbā. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa Koleksiyonu, Nr. 2012.
  • 4. Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan. Muʿālecāt-ı İbn-i Bayṭār. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hamidiye Koleksiyonu, Nr. 1016.
  • 5. İhsanoğlu E, editör. Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi, I. Cilt (Hazırlayanlar: Ekmeleddin İhsanoğlu, Ramazan Şeşen, M. Serdar Bekar, Gülcan Gündüz, Veysel Bulut). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA); 2008. pp:288-93.
  • 6. Meḥmed bin Aḥmed. Tercümeʾi Burʾı’s-sāʿa. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, Nr. 5569.
  • 7. Özcan A. Şah Cihan (ö. 1076/1666) Babürlü hükümdarı (1628-1658). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 38. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı; 2010. pp:251-2.
  • 8. Şehsuvaroğlu BN, Demirhan-Erdemir A, Cantay-Güreşsever G. Türk Tıp Tarihi. Bursa: Taş Kitapçılık-Yayıncılık; 1984. p:103.
  • 9. Kâhya E, Erdemir AD. Bilimin Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Tıp ve Sağlık Kurumları, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2000. p:177.
  • 10. Ağırakça A. İslâm Tıp Tarihi [Başlangıçtan VII./XIII. Yüzyıla Kadar]. İstanbul: Çağdaş Basın Yayın Ltd. Şti.; 2004. p:154.
  • 11. Bayat AH. Tıp Tarihi. 1. Baskı. İzmir: Sade Matbaa, 2003. pp:98-100,193.
  • 12. Meḥmed bin Aḥmed. Tercemeʾ-i muḫtaṣar-ı müfīd fī ʿilmi’ṭ-ṭıbb. Ankara: Türk Dil Kurumu, Nr. A 393.
  • 13. Acıduman A, Şems Ş. Ebû bekr Zekeriyyâ er-Râzî (865-925) ve yaklaşık 1000 yıl önce yazılmış bir “acil el kitabı”: Bur’u’s-sâa (Bir saat içinde tedavi). Türkiye Klinikleri J Med Ethics 2009;17(1):6-16.
  • 14. Acıduman A, İlgili Ö. Erken dönem Türkçe tıp yazmalarından Hacı Paşa’nın (Celalüddin Hızır) Teshîl adlı eserinde çocuk sağlığı ve hastalıkları üzerine bir ön çalışma. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2011;54(4):231-43.
  • 15. Ünver AS. İbni Sina’nın kan alınacak damarlar risalesi. Tedavi Kliniği ve Laboratuvarı Dergisi 1937;7:36-50.
  • 16. Celālüddin Hızır (Hacı Paşa). Müntahab-ı Şifâ I, Giriş-Metin (Hazırlayan: Zafer Önler). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Dil Kurumu Yayınları, 1990. pp:42-3.
  • 17. Arda B. Tıp tarihi konularına giriş. In: Arda B, Oğuz Y, Şahinoğlu Pelin S. Deontoloji (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.; 1999. pp:94-5.
Toplam 17 adet kaynakça vardır.

Ayrıntılar

Birincil Dil Türkçe
Konular Klinik Tıp Bilimleri
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Ahmet Aciduman 0000-0003-2021-4471

Yayımlanma Tarihi 28 Ocak 2019
Gönderilme Tarihi 28 Kasım 2018
Yayımlandığı Sayı Yıl 2019 Cilt: 9 Sayı: 1

Kaynak Göster

APA Aciduman, A. (2019). Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi Ve Folklorik Tıp Dergisi, 9(1), 115-143. https://doi.org/10.31020/mutftd.489392
AMA Aciduman A. Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. Ocak 2019;9(1):115-143. doi:10.31020/mutftd.489392
Chicago Aciduman, Ahmet. “Hint padişahının Hizmetinde Bulunmuş Edirneli Hekim Meḥmed Bin Aḥmed Bin İbrāhīm Bin Ḥasan Ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları”. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi Ve Folklorik Tıp Dergisi 9, sy. 1 (Ocak 2019): 115-43. https://doi.org/10.31020/mutftd.489392.
EndNote Aciduman A (01 Ocak 2019) Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 9 1 115–143.
IEEE A. Aciduman, “Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları”, Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, c. 9, sy. 1, ss. 115–143, 2019, doi: 10.31020/mutftd.489392.
ISNAD Aciduman, Ahmet. “Hint padişahının Hizmetinde Bulunmuş Edirneli Hekim Meḥmed Bin Aḥmed Bin İbrāhīm Bin Ḥasan Ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları”. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi 9/1 (Ocak 2019), 115-143. https://doi.org/10.31020/mutftd.489392.
JAMA Aciduman A. Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. 2019;9:115–143.
MLA Aciduman, Ahmet. “Hint padişahının Hizmetinde Bulunmuş Edirneli Hekim Meḥmed Bin Aḥmed Bin İbrāhīm Bin Ḥasan Ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları”. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi Ve Folklorik Tıp Dergisi, c. 9, sy. 1, 2019, ss. 115-43, doi:10.31020/mutftd.489392.
Vancouver Aciduman A. Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi. 2019;9(1):115-43.

Cited By

Disease names seen in XVIIIth century Turkish: According to the "Dialogues" of Pianzola (1781)
Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi
https://doi.org/10.31020/mutftd.1135608
Creative Commons Lisansı
                                                                            Bu Dergi Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.

Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi’nin süreli bilimsel yayınıdır. Kaynak gösterilmeden kullanılamaz.  Makalelerin sorumlulukları yazarlara aittir 

Kapak 

Ayşegül Tuğuz

İlter Uzel’inDioskorides ve Öğrencisi adlı eserinden 

Adres

Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik  Anabilim Dalı Çiftlikköy Kampüsü

Yenişehir/ Mersin